Navigate Up
Sign In
Leiden University

 

Juan van Oostenrijk

Regensburg, 24 februari 1547 - Bouge (bij Namen), 1 oktober 1578

Natuurlijke zoon van Karel V, legeroverste en gouverneur-generaal van de Nederlanden 1576-1578. Naamsvarianten: Don Juan d'Austria, Don Johan van Oostenrijk, Messire Jean d'Autriche.

Biografie

Voor deze onechte zoon van keizer Karel V en Barbara Blomberg bleef zijn hoge afkomst in de eerste tien levensjaren geheim. Hij groeide op in Spanje, onder andere in de omgeving van San Yuste, de laatste woonplaats van Karel V. Deze beschikte bij testament dat Filips II voor de verdere vorming van diens halfbroer zorg moest dragen. Filips II erkende de jongen als zijn halfbroer op 2 oktober 1559, waarbij hij hem de naam Don Juan de Austria gaf. In 1566 nam hij zijn halfbroer op in de orde van het Gulden Vlies. Don Juan had uitsluitend belangstelling voor een militaire loopbaan. Hij onderscheidde zich onder andere bij het neerslaan van de opstand van de Moriscos in Granada (1567) en werd beroemd doordat onder zijn oppercommando een gemeenschappelijke Spaans-Venetiaans-pauselijke vloot op 7 oktober 1571 de Turkse vloot versloeg bij Lepanto. In de daarop volgende jaren bleef hij actief in het Middellandse Zee-gebied: in 1573 veroverde hij Tunis en de havenstad La Goletta, die echter een jaar later weer verloren gingen. Korte tijd was hij stadhouder in Italië voor Filips II. Op 3 mei 1576 benoemde deze hem tot gouverneur-generaal van de Nederlanden, als opvolger van Requesens. Was Don Juan toen onmiddellijk vanuit Italië naar de Nederlanden gereisd, dan had hij mogelijk door zijn grote populariteit onder het krijgsvolk de zogenaamde `Spaanse furie' kunnen voorkomen. Maar gesteld op persoonlijk eerbetoon reisde hij eerst naar Spanje, tegen de uitdrukkelijke wens van Filips II in, om zich door deze persoonlijk te laten instrueren. Het verblijf in Spanje rekte zich voort, waarbij het machtsvacuüm in de Nederlanden noch door de kroon, noch door de opstandelingen kon worden opgevuld. Kenmerkend voor de grilligheid van Don Juan was zijn plotseling afreizen naar de Nederlanden, vermomd als de Afrikaanse dienaar van zijn ondergeschikte. Daarnaast leefde niet alleen bij hem het idee dat hij mogelijk een invasiepoging in Engeland zou kunnen wagen, koningin Mary Stuart bevrijden en onder deze koningin het katholicisme in Engeland zou kunnen herstellen. Het liefst wilde hij de Nederlanden onderwerpen met militair geweld, maar geldgebrek dwong hem tot onderhandelen.

Op 3 november 1576 kwam hij aan in Luxemburg, dat zich buiten de troebelen had gehouden. Op 8 november sloten de vertegenwoordigers van alle Nederlandse gewesten de Pacificatie van Gent. Zij wensten Don Juan - die omwille van de Nederlanden in het Frans Messire Jean d'Autriche werd genoemd - alleen te erkennen als hij deze Pacificatie zou ondertekenen en de Spaanse troepen zou wegsturen. Aanvankelijk liepen de onderhandelingen stuk op de opvliegendheid van Don Juan (Hoei, januari 1577), maar hij had geen andere keuze en onderschreef de Pacificatie bij het zogeheten Eeuwig Edict, ondertekend te Marche-en-Famenne op 12 februari 1577. Drie maanden later, op 1 mei, kon hij zijn intocht doen in Brussel, waar toen de calvinistisch-orangistische edelman Hèze de dienst uitmaakte. Tot een akkoord met de calvinistische gewesten Holland en Zeeland onder de prins van Oranje kwam het niet. De met deze gevoerde onderhandelingen in Geertruidenberg in mei 1577 liepen op niets uit: het algemeen wantrouwen tegen Don Juan bleef te sterk. Hij hield zich buiten het regeringscentrum in Mechelen op en maakte zich op 24 juli 1577 meester van de citadel van Namen, zogenaamd omdat hij zich niet veilig voelde. Dat hij de Spaanse troepen uit Italië terugriep bevestigde de Staten in hun wantrouwen. Op 23 september hield Willem van Oranje een triomfantelijke intocht in Brussel en drie maanden later verklaarden de Staten Don Juan tot vijand van het land (7 december 1577). In de militaire strijd haalde hij een belangrijke overwinning op het Staatse leger bij Gembloers op 31 januari 1578, strijdend onder de leuze In hoc signo vici Turcos, in hoc haereticos vincam: in dit teken heb ik de Turken overwonnen en zal ik de ketters overwinnen. Op diezelfde dag stierf in Madrid onder onopgehelderde omstandigheden zijn secretaris Escovedo. Vermoedelijk was deze vermoord op last van Filips' minister Antonio Perez, omdat koning en minister Don Juan niet vertrouwden. Deze raakte verongelijkt door de tegenwerking in Spanje en de Nederlanden. Op 2 augustus leed hij een nederlaag te Rijmenam (ten oosten van Mechelen). De moeilijke omstandigheden en het hem onwelgevallige noordelijke klimaat ondermijnden zijn gezondheid. Toen in december 1577 zijn neef Alexander Farnese, prins van Parma, het leger kwam versterken, schrok deze van het uiterlijk van Don Juan. De Engelsman Francis Walsingham schreef over Don Juan op 27 augustus 1578: `In conference with him, I might easily discern a great conflict in himself between honour and necessity. Surely I never saw a gentleman for personage, speech, wit and entertainment comparable to him. If pride do not overthrow him, he is like to become a great personage' (geciteerd bij Petrie, Don John of Austria, 326). Op 1 oktober 1578 bezweek Don Juan te Bouge (bij Namen), dertig jaar oud, aan de vlektyfus. Geruchten over vergiftiging waren niet van de lucht. Enkele dagen voor zijn dood, wees hij Farnese als zijn opvolger aan. Het stoffelijk overschot van Don Juan werd overgebracht naar Namen en later naar Spanje, waar het is bijgezet in het Escoriaal.

Nota bene

Don Juan is ook de naam van een natuurlijke zoon van koning Filips IV van Spanje, Juan Jose de Austria, 1629-1679. Don Juan van Oostenrijk heeft niets te maken met de benaming `Don Juan in de betekenis van vrouwenveroveraar; aan deze fictieve figuur uit de eerste helft van de zeventiende eeuw is o.a. een studie gewijd door de Spaanse historicus Gregorio Marañon, Don Juan, ensayos sobre el origen de su leyenda. - [S.l.], 1967.). Deze fictieve figuur dateert uit de eerste helft van de zeventiende eeuw.

Literatuur

BN X, 564-5.. (Van Arenbergh), NBW II, 386-387 (M. van Durme), NNBW I, 1200-1206 (S.P. Haak)

Alba : general and servant to the crown / editors Maurits Ebben, Margriet Lacy-Bruijn, Rolof van Hövell tot Westerflier ; advisory committee: Jaap R. Bruijn, Alastair Duke, Simon Groenveld. - Rotterdam : Karwansaray Publishers, 2013

Don Juan de Austria : un héroe para un imperio / Bartolomé Bennassar. - Madrid : Temas de Hoy, 2000. - 255 p. ; 24 cm. - (Historia). Met lit. opg. en index. ISBN 84-8460-044-0

Stele pour un batard : Don Juan d'Autriche 1545-1578 / Edmonde Charles-Roux. - Paris [etc.] : Duculot, 1990. - 186 p. ; 25 cm. - (Bibliotheque d'histoire Duculot, ISSN 0776-0779) Oorspr. uitg.: Paris : Mondiales, 1959. - Met lit. opg. ISBN 2-8011-0904-5.

Juan de Austria : un heroe al servicio de Felipe II / Manuel Montero Hernando. - Madrid : Silex, 1985. - 215 p. ; 21 cm. - (Retratos de antano) ISBN 84-85041-94-1.

Stele pour un batard : Don Juan d'Autriche, 1545-1578 / Edmonde Charles-Roux. - [Nouv. ed.]. - Paris : Bernard Grasset, 1980. - 243 p. ; 21 cm. De 1e uitg. (Paris, Del Duca 1959), getiteld: "Don Juan d'Autriche", verscheen in de serie: La vie des batards illustres. ISBN 2-246-00962-6.

Lepanto y su heroe en la historia y en la poesia / Jose Lopez de Toro. Hallazgo de la cronica inedita de un soldado en la Batalla de Lepanto / Julio Guillen Tato. - Madrid : Instituto de Espana, 1971. - 56 p. ; 24 cm.
 
La batalla naval del senor Don Juan de Austria : segun un manuscrito anonimo contemporaneo / [prologo del ... Julio Guillen Tato]. - Madrid : Instituto historico de marina, 1971. - XVIII, 377 p. : ill. ; 20 cm. Homenaje del Instituto historico de marina IV centenario de Lepanto.
Don John of Austria / Charles Petrie. - London : Eyre & Spottiswoode, 1967. - 336 p., [9] p. pl. : ill. ; 23 cm.
 
Die Armada : Don Juan d'Austria, Lebensfahrt eines Ehrsuechtigen / Franz Zeise. - Berlin : Rowohlt, 1963. - 280 p. : ill. ; 21 cm
 
Kritisch onderzoek betreffende de oorlogvoering van het Spaans leger in de Nederlanden in de XVIe eeuw / door L. van der Essen. - Brussel : Paleis der Academiën, 1950-1960. - 9 dl. ; 27 cm. Vanaf dl. 2 o.d.t.: Kritische studie over de oorlog(s)voering van het Spaanse leger in de Nederlanden tijdens de XVIe eeuw. - Met lit.opg.
III: Onder Don Juan en de eerste jaren van Alexander Farnese (1577-1578). - 1953. - 27 p. - (Mededelingen van de Koninklijke Vlaamse Academie voor Wetenschappen, Letteren en Schone Kunsten van België. Klasse der Letteren ; jrg. 15, nr. 4). Met lit. opg.
Plaatsingscode UB Leiden: Open Magazijn kast 14762, V 4058 15: 4
Kritisch onderzoek betreffende de oorlogvoering van het Spaans leger in de Nederlanden in de XVIe eeuw / door L. van der Essen. - Brussel : Paleis der Academiën, 1950-1960. - 9 dl. ; 27 cm. Vanaf dl. 2 o.d.t.: Kritische studie over de oorlog(s)voering van het Spaanse leger in de Nederlanden tijdens de XVIe eeuw. - Met lit.opg.
IV: Gedurende het laatste jaar van Don Juan's regentschap (1578). - 1955. - 20 p. - (Mededelingen van de Koninklijke Vlaamse Academie voor Wetenschappen, Letteren en Schone Kunsten van België. Klasse der Letteren ; jrg. 17, nr. 2). Met lit. opg.
Plaatsingscode UB Leiden: Open Magazijn kast 14762, V 4058 17: 2
 

Don Juan de Austria : der Sohn Kaiser Karls V ; ein grosses Leben in 16 Jahrhundert / L. Coloma ; uebers. aus dem Spanischen von L. Villavicencio. - Muenchen : Einhorn-Verlag, 19XX. - 538 p. ; 18 cm.

Don Juan d'Autriche : le vainqueur de Lépante / Henri Cambon. - [Paris] : Hachette, 1952. - 222 p., 21 cm.

Don Juan de Austria : politico y innovador / Carlos Ibanez de Ibero. - Madrid, 1944. - ill. ; 8

Don Juan de Austria : paladin de la cristiandad / Manuel Ferrandis Torres. - 2a ed. - Madrid : Editorial Gran Capitan, 1942. - 285 p. : ill. ; 8. - (La España imperial). Oorspr. uitg.: Zaragossa, 1939.

Don Juan d'Austria und die Schlacht bei Lepanto / Felix Hartlaub. - Berlin : Junker und Duennhaupt, 1940. - 186 p. ; 25 cm. - (Schriften der Kriegsgeschichtlichen Abteilung im historischen Seminar der Friedrich-Wilhelms-Universitaet Berlin ; Heft 28) Ook verschenen als proefschrift: Berlijn 1939. - Met bibliografie.

Don Juan van Oostenrijk / Margaret Yeo ; [geautor. vert. uit het Engelsch door Hedwig Houben]. - Amsterdam : Fidelitas, [1938]. - 337 p. : ill. ; 22 cm. Vert. van: Don John of Austria. - Lit. opg. Geromantiseerde levensbeschrijving.

Don Juan de Austria : als Admiral der heiligen Liga und die Schlacht bei Lepanto / verfasst von Eduard von Normann-Friedenfels. - Wien : Gerold's Sohn, 1902. - iv, 78 p. : ill. ; 24 cm.

Correspondencia de Felipe II y de otros personajes con Don Juan de Austria, desde 1568 hasta 1570 sobre la guerra contra los moriscos de Granada. - [S.l. : s.n.], 19XX. - 154 p. ; 23 cm. - (Coleccion de documentos ineditos para la historia de Espana ; T. 28). Bevat ook brieven van Juan de Austria.

Historia del serenísimo señor Don Juan de Austria, hijo del invictísimo emperador Carlos V, rey de España / Baltasar Porreño, con notas y apéndices de A. Rodriguez Villa. - Madrid, 1899. Edición para la Sociedad de Bibliófilos Españoles.

Die Galeere des Don Juan de Austria bei Lepanto / nach einer zeitgenoessischen Beschreibung von Rudolf Beer. - Wien, 1894. - ill. - (Jahrbuch der kunsthistorischen Sammlungen des Allerhoechsten Kaiserhauses ; Tl. 15, Nr. 1).

Don John of Austria or passages from the history of the sixteenth century, 1547-1578 / William Stirling-Maxwell. - London ; [S.l.], 1883. - 2 dl. : ill.; in-8.

Memoires de Martin Antoine Del Rio sur les troubles des Pays-Bas durant l'administration de Don Juan d'Autriche 1576-1578 / M. A. Del Rio ; texte Latin inedit avec traduction francaise, notice et annotations par Ad. Delvigne. - Bruxelles, 1869-1871. - 3 dl. ; .. cm. - (Société de l'Histoire de Belgique) (Collection de memoires relatifs à l'histoire de Belgique).

Das Leben des Don Juan d'Austria : eine geschichtliche Monographie / W. Havemann. - Gotha : Perthes, 1865. - 291 p. ; 8-o.

Briefwisseling met en betrekkelijk Don Jan van Oostenrijk in de jaren 1576 en 1577, naar de oorspronkelijke bescheiden / [uitgeg. door J. van Vloten]. - [Utrecht : s.n.], 1860. - 98 p. ; 24 cm. Overdr. uit: Codex Diplomaticus Neerlandicus van het Historisch Genootschap te Utrecht, 4e deel, 2e afd.

Histoire de Don Juan d'Autriche / Alexis Dumesnil. - Bruxelles, 1827.

Oude drukken

L'histoire de don Jean d'Autriche, fils de l'empereur Charle-quint. - Amsterdam, 1690. - ill. ; 8-o. Auteur is: J. C. Bruslé de Montpleinchamp.

Historia de los hechos del serenissimo senor don Juan de Austria en el principado de Cataluna / escriviola Francisco Fabro Bremundan. - Imprimiose en Caragoca : en la emprenta de Diego Dormer, 1673. - 1 dl. (458 p.). ; 28 cm. Niet verder verschenen.

Een seer pertinente en waerachtige relatie, vande verrechtinghe des legers van den ... koninck van Spangien, &c. onder 't beleyt van ... Juan d'Austria, inde landen vande rebelle Portugesen, journaelsgewijs aengevangen, 't zedert den dagh vant marcheren, beginnende van den eersten Mey, tot den 20. Juny 1662. daer aen volgende, en hoe glorieuselijck veel plaetsen, en casteelen onder haren legitimen prins gereduceert zijn ... / Naer de Castiliaensche brieven ... ghetranslateert. - Delft, : voor Iacobus Beeckman, 1662. - 16 p. ; in-4. Tekst begint aan keerzijde titelpag. - Knuttel 8569. Tiele 4966.

Missive, in forme van verhael van d'on^eenigheden ende revolte, ghepleegt teghens de Spanjaerts, zedert de komste van don Jan van Oostenrijck in't rijck ende de stadt van Napels, tot den dagh van heden toe.. - 'sGraven-hage, f. J. Vely, 1647, 1647. - 15 p. ; in-4. - A-B4. Tiele 3124, Knuttel 5410.
Plaatsingscode UB Leiden: PAMFLT 1647: 15

Don Juan de Austria : historia / Lorenzo van der Hammen y Leon. - Madrid : Sanchez, 1627. - in-4

Comentarios de las Alteraciones de Flandes sucedidas despues de la llegada del Senor d. Juan de Austria hasta su muerte. / R.N. Miriteo ; comp. en Latin en V libros y trad. en Castellano por R. de Medina Marzilla. - Madr., 1601. - .. p.; in-4. Titel ontbreekt. UBL:

Discours sommier des justes causes et raisons qui ont contrainct les Estats Generaulx des Pais Bas de pourveoir a leur deffence contre le seigneur Don Jehan d'Austrice, avecq plusieurs lettres missives interceptes. - En Anvers : par Guillaume Sylvius, 1577. - [II], 113 p. ; xx cm. Redactie wordt toegeschreven aan Marnix van St. Aldegonde. - Knuttel 305-309 (vgl.). - Van Someren 73.

 

 

Last Modified: 19-5-2014 0:22